Nescio
Startpagina
Nieuw
Biografie
Bibliografie
Artikels
Bibliotheek
Extra
Deze website
Zoeken
Links
Overzicht
Teken het gastenboek!
artikels
 

 

Zuster Dientje en Broeder A.J.G. Staffhorst

Twee Zwijndrechtse Nieuwlichters

Maurits Verhoeff

lijn

Dienstweigering  

Dirk Valk en Stoffel Muller keken streng toe dat de jongens de militaire dienst om eigenlijke redenen weigerden. Jongens die zich bij de Nieuwlichters probeerden aan te sluiten om de dienst te ontlopen, werden geweerd. Zaten ze wel in dienst, dan ontvingen ze strenge voorschriften. Twee broeders kregen bericht dat er besloten was ‘om, alleen de militaire klederen, zonder kenteekenen, te kunnen dragen [...] uitgenomen als zij in de kaserne zijn en haar werk doen, dan bedienen zij zich van hunne slaapmutzen; ook dragen zij geen petten’.[xix] De militaire tekenen waren nu eenmaal tekenen van het ‘Beest’.

Sinds 1829 zat Adrianus Johannes Godlieb Staffhorst, oudste zoon van J.G. Staffhorst, als fuselier in dienst. Eind december 1830 schreef Valk hem een brief, waarin hij hem een besluit van Muller meedeelde. Wou hij broeder blijven, dan moest hij dienstweigeren, ‘terwijl het zelfs aan Br Zoet en desselfs dochter, door de Christelijke orde, verboden is om U een bezoek te geven (het welk zij van voornemens waren, met de afgelopene Kerstijd te doen,) wanneer zij broeder en zuster willen blijven; en dat Gij ook geene hoop moet koesteren om, van Zr Dientje haare hand, als Uwe vrouw, te ontvangen, zoo lang Gij het Beest gehoorzaam zijt’.[xx] Nu deze twee sancties hem boven het hoofd hingen, besloot Staffhorst alsnog dienst te weigeren en korte tijd later schreef hij een uitgebreide brief aan koning Willem I. ‘En, daar er te veel aan afhangt, om, of eenen dienaar van het rijk van Jezus Christus, dan wel van dat tegen het zelve te zijn; zoo kan hij, die zijn eeuwig heil zoekt en bedoelt, en het zelve zoekt te bereiken door, achter Jezus te komen, en zijne voetstappen te drukken, onmogelijk, het aardsche zwaard gebruiken; want Hij zelven zegt, “die achter mij wil komen, verlochene zich zelven, neme zijn kruis op zich en volge mij na” [...] Ten gevolge van welk alles ik dan, op heden, O Koning der Nederlanden! het aardsche zwaard; met den aankleve van dien, ter neder leg: mij onderwerpende aan den Koning der Koningen, en Heer der Heeren! bij wien uitkomsten zijn tegen alle gevaren, zelfs tegen den dood; en bij wien geen verandering is noch verwisseling des lichts!’[xxi] De brief werd door het ministerie van binnenlandse zaken voor advies doorgestuurd – via de gouverneur van Noord-Holland – naar de gemeente Amsterdam. Deze geloofde zich ‘geensins gehouden alle de door den rekwestrant op zijne wijze uit den Bijbel ontleende gronden voor zijne dienstweigering te wederleggen, de wetten van den staat die zijne veiligheid in den staat waarborgen, hebben hem ter handhaving dier veiligheid tot den dienst geroepen, en zijne pligt vorderd aan die wetten te gehoorzamen’.[xxii]  

Half maart kreeg Staffhorst antwoord van het ministerie. Men gaf ‘den Rekwestrant, bij deze, te kennen, dat zijn geschrift geen onderwerp van overweging kan uitmaken, met waarschuwing tevens, dat hij, in geval van weigering, overeenkomstig de bestaande Krijgswetten, zal worden gestraft’.[xxiii] Zo ver kwam het niet. Volgens de gedenkschriften van Maria Leer heeft een de Nieuwlichters welgezinde hoogleraar bij koning Willem I voor de jongens onder de wapenen gepleit. Na zijn betoog zou de koning geantwoord hebben: ‘“Welzoo! – we zullen dan voor die individu’s in de hospitalen nog wel een baantje weten te vinden, waarbij geen geweer te pas komt.”’[xxiv] Historische woorden van de koning of niet, Staffhorst werd – samen met andere broeders – tewerkgesteld in de spijskamer van het militair hospitaal in Utrecht. Zo konden zij hun dienstplicht vervullen, zonder wapens te dragen. 

 

Huwelijk

Nu broeder A.J.G. Staffhorst had voldaan aan de eisen van de gemeenschap kon hij met zuster Dientje trouwen. Wanneer zij getrouwd zijn, is niet bekend. Een eigen burgerlijke stand hielden de Nieuwlichters er niet op na. Wel valt in de gedenkschriften van Maria Leer te lezen hoe een huwelijk bij de Nieuwlichters werd voltrokken. ‘Zoo b.v. mocht er geen huwelijk gesloten worden dan op 24-jarigen leeftijd en met toestemming der gemeente. Werden er tegen de huwelijksverbintenis geen geldige bezwaren ingebracht, dan werd het jonge paar in tegenwoordigheid van allen door Stoffel Muller of broeder Arie in de groote danszaal toegesproken en hun het trouwformulier voorgelezen. Bijzondere nadruk werd er dan op gelegd, dat God den man had aangesteld tot hoofd der vrouw, opdat hij haar verstandelijk leiden en onderwijzen zou, terwijl de vrouw haren man moest eeren en gehoorzaam zijn en geen heerschappij voeren [...] en broeder Arie sloot de plechtigheid met het aanheffen van een lied, waarmee alle aanwezigen instemden.’[xxv] Op 21 december 1832 kwam broeder Zoet bij de burgemeester van Mijdrecht aangifte doen van de geboorte van Martha, geboren 19 december, dochter van Dina Zoet ‘zijnde ongehuwd’.[xxvi] 

Een jaar later kregen de Nieuwlichters een grote tegenslag te verwerken. Met een vracht op weg naar Duitsland overleed Stoffel Muller. Maria Leer wierp zich gelijk op als de nieuwe leider. Bij een bezoek aan Zwijndrecht werden de Mijdrechtse broeders en zusters echter geconfronteerd met een uitspatting van Maria Leer. Ze leefde samen met een man – zonder toestemming van de gemeente – en wilde zelfs de gemeenschap van vrouwen invoeren. De Mijdrechtse afdeling ondernam direct actie en stelde een verklaring op waarin men vastlegde ‘na rijp overleg, te zijn overeengekomen, de leer, behelzende de gemeenschap der vrouwen, met en benevens de daar uit kunnende voortkomende daadzaken, volkomen af te keuren’.[xxvii] Onder de acte stonden de handtekeningen van alle broeders en zusters te Mijdrecht. Er volgde een uitvoerige briefwisseling, waarin de partijen elkaar fel bestreden en enkele bezoeken werden over en weer afgelegd: ‘Broeder Zoet is wel te huis gekomen, en heeft ons den toestand, tot uwent, bekend gemaakt, waar in wij met smarte deelen. Zijn gehouden gedrag met Maria Leer, namelijk, dat hij van haar, een zoen voor ons heeft mede genomen, heeft hij hier veroordeeld. Wij willen in dien geest, geen de minste gemeenschap met haar hebben.’[xxviii] Ook Maria Leer kwam nog een keer langs in Mijdrecht, maar werd na een woordenwisseling door twee broeders het huis uitgedragen. De verschillen waren niet meer te overbruggen en in 1836 kwam het tot een definitieve breuk. Valk berichtte de Zwijndrechtse afdeling dat hij een ‘algemeene bekendmaking’ had doen uitgaan waarin stond ‘dat wij van de Gemeente te Zwijndrecht gescheijden zijn’.[xxix]

 

Lees verder...

Pagina 3/4.

 

[xix]. D. Valk aan J.H. Hildebrand en I. van der Wilk, gelegerd te Amersfoort, 10 januari 1831, UBA, AZN, Kopieboek C, 15.  

[xx]. D. Valk aan A.J.G. Staffhorst, 28 december 1830, UBA, AZN, Kopieboek C, 6-7.  

[xxi]. A.J.G. Staffhorst aan Willem I, 12 januari 1831, UBA, AZN, Kopieboek C, 16-18. De brief staat volledig in Marang, De Zwijndrechtsche Nieuwlichters, p. 117-119.  

[xxii]. Burgemeester van Amsterdam aan gouverneur van Noord-Holland, 31 januari 1831, GAA, Archief van Commissariaat voor de Militaire Zaken (ACMZ), inv.nr 140.  

[xxiii]. Binnenlandse Zaken aan A.J.G. Staffhorst, 19 maart 1831, GAA, ACMZ, inv.nr 141.  

[xxiv]. Anagrapheus, De Zwijndrechtsche Nieuwlichters, p. 93.  

[xxv]. Anagrapheus, De Zwijndrechtsche Nieuwlichters, p. 93-94.

[xxvi]. Burgerlijke stand Mijdrecht, GARV, AGM, geboorteaangifte 1832, acte nr 93. Dit betekent dat zowel A.J.G. Staffhorst als Dina Zoet nog geen 24 was bij het huwelijk.  

[xxvii]. Verklaring van 10 maart 1834, UBA, AZN, Kopieboek A, V-VI. Volledig in Marang, De Zwijndrechtsche Nieuwlichters, p. 139-141.  

[xxviii]. D. Valk aan Broeders en zusters te Zwijndrecht, 1 april 1834, UBA, AZN, Kopieboek A, 23-32.  

[xxix]. D. Valk aan Broeders en zusters te Zwijndrecht, 25 augustus 1836, UBA, AZN, Kopieboek C, 69-71.  

 

© Maurits Verhoeff - Gepubliceerd met toelating van de auteur.
Oorspronkelijk opgenomen in De Negentiende Eeuw, jaargang 19, nummer 2, juni 1995, p. 109-121.  

 

Afdrukbaar Afdrukbare layout
Laat me een boodschap achterLaat me een boodschap achter

Laatste wijziging aan deze pagina: 17 november 2006

 
Een bericht versturen naar de webmaster (Bert Rodiers)