Het tijdloze Walden

Hans Valkhoff

Je hoeft geen new age-type te zijn om 'Walden' van Thoreau actueel te vinden. Het lezen van dit poëtische manifest is een verfrissende ervaring.

Honderdvijftig jaar geleden verliet de schrijver en natuurliefhebber Henry David Thoreau zijn zelfgebouwde hut bij het Walden-meertje in Massachussets, na ruim twee jaar in zijn eentje in de bossen boven Boston te hebben doorgebracht. Velen vragen zich nog altijd af waarom de 'vader van de Amerikaanse milieubeweging' in september 1847 zijn bejubelde woonstee verliet. Maar Thoreau is daar in het laatste hoofdstuk van 'Walden' heel duidelijk over: zijn experiment was voltooid en hij had nog heel wat andere levens te leiden; hij haatte de macht der gewoonte en zijn verblijf in de Amerikaanse 'wildernis' moest een extatische ervaring blijven, waarop de dagelijkse sleur geen greep mocht krijgen. Of zoals Thoreau zelf concludeert: "Het is verbazingwekkend hoe snel we in een routine vervallen en de door onszelf platgetreden paden bewandelen." Thoreau begon na zijn verblijf in Walden een 'nieuw' leven als dichter en essayist.
Walden heeft tot op de dag van vandaag generaties schrijvers, utopisten en milieuactivisten geïnspireerd. Thoreau wordt door de Angelsaksische milieubeweging op handen gedragen. Velen zien in hem de profeet van een naderend ecologische tijdperk. Hij wordt alom gezien als een van de eerste natuurbeschermers en het Thoreau Institute is sinds jaar en dag een vooraanstaande Amerikaanse milieuorganisatie. Op het Amerikaanse Web is hij de absolute leider van de Ecology Hall of Fame en je kunt makkelijk verdwalen in alle sites die aan deze negentiende eeuwse natuurliefhebber zijn gewijd. Het grootste gedeelte van zijn oeuvre kun je zo van het internet afhalen.

In Nederland inspireerde de literaire utopist in eerste instantie de Tachtigers. Het was de schrijver-wetenschapper Frederik van Eeden die aan het einde van de negentiende eeuw in Nederland zijn eigen Waldengemeenschap oprichtte. Van Eeden liet zich inspireren door de Amerikaanse utopisten en stichtte, nadat de Nederlandse experimenten waren mislukt, in 1909 een boerengemeenschap voor emigranten in North Carolina. Ook de schrijver Nescio werd in zijn jeugd benvloed door deze sociaal-ecologische beweging. In 1899 las hij de brochures 'Waarvan leven wij?' en 'Waarvoor werkt gij?' van Frederik van Eeden. Even later meldde de 18-jarige Nescio zich aan bij de Waldenkolonie, maar Van Eeden zette hem op de wachtlijst. Daarom stichtte Nescio met een paar vrienden een eigen kolonie in de buurt van Huizen. De jonge idealist Nescio was zeer onder de indruk van de wonderlijke Frederik van Eeden - "die de Sarphatistraat de mooiste plek van Europa vond" - en zijn Waldenkolonie. Nescio werd medewerker van 'De Pionier', het blad van de in 1901 in het Gooise Walden opgerichte Vereeniging voor het Gemeenschappelijk Grondbezit en schreef later met geveinsde ironie dat idealisme zijn beroep was.
Nescio's werk heeft opvallend veel gemeen met het gedachtengoed van Henry David Thoreau en zijn tijdgenoten. Dat lees je niet alleen in de dichterlijke beschrijvingen van natuur en landschap, je vind het ook terug in de eensluidende maatschappijkritiek. De anti-burgerlijke ledigheid en het 'versterven' (volgens Van Dale onder andere 'het zich onthouden van aardse genoegens') zijn bij uitstek Thoreauviaanse thema's. Beide auteurs ageren voortdurend tegen het protestantse arbeidsethos met zijn deprimerende prikklok en vervreemdende arbeid. Ze verzetten zich tegen het heersende mechanistische wereldbeeld waarin het onbegrijpelijke marktmechanisme en de triviale vooruitgang de toon zetten en het levensritme bepalen. In 'De Uitvreter' vind je Japi, à la Thoreau, altijd wel ergens aan de waterkant. "Daar zat hij maar, uren achtereen, onbeweeglijk. Dat duurde een week of drie." Thoreau zegt in Walden: "Ik schep er genoegen in om niet mee te doen aan deze rusteloze en triviale negentiende eeuw, maar in overpeinzingen verzonken aan de kant te staan en haar voorbij te laten gaan."
Het latere verhaal 'Titaantjes' echter ademt reeds het weemoedige fatalisme dat volgens Nescio iedere ootmoedige hemelbestormer op gevorderde leeftijd in zijn greep krijgt. De verteller Koekebakker gelooft niet erg in de 'Waldense' idealen van Bekker, een van de personages in het verhaal. Het door Bekker felbegeerde hutje op de hei wordt volgens Koekebakker toch nooit wat. Hij gelooft niet in het boerenbestaan van stedelijke intellectuelen die Dante willen vertalen. "En ik vroeg Bekker waar-i van leven wilde, dat boeren van kantoorheeren lukt gemeenlijk niet al te best, behalve in Amerika, waar allerlei leugens van geloofd worden. Maar hij maakte zich daarover geen zorg. Hij had niks noodig. En dat is nu juist 't groote verschil tussen God en ons. Er is dan ook niks van terecht gekomen van die hei", besluit de belerende Koekebakker resoluut. Nescio steekt de draak met het 'valse plattelandsgevoel' van dichterlijke dromers als Van Eeden, die dwepen met de Amerikaanse utopisten en natuurliefhebbers. Een hoofdstuk eerder had hij Koekebakker al laten afrekenen met die rare kolonisten uit Walden. "En van dat wonen op de hei zal ook wel niets komen. In de kolonie van Van Eeden hadden we misschien kunnen gaan, maar toen we op een Zondag er heen waren geloopen, vier uur gaans, toen liep daar een heer, in een boerenkiel, met dure gele schoenen, kolombijntjes te eten uit een papieren zak, blootshoofds, in innige aanraking met de natuur, zooals dat toen genoemd werd, en z'n baard vol kruimels." Nescio wil maar zeggen dat idealisten als Bekker en Van Eeden niet moeten denken dat ze met hun enthousiasme de hele wereld aankunnen. Zij zullen met de jaren ook wel wijzer worden en bedaren, is zijn vaderlijke boodschap. Nieuwe Titaantjes zullen op hun beurt proberen de wereld naar hun zin in te richten. Volgens de schrijver is 't allemaal tevergeefs, die malligheid. "Koekebakkertje is (net als Nescio) een wijs en bedaard man geworden" en "God's troon is nog ongeschokt".

Gelukkig was Thoreau niet zo pessimistisch en bedaard. En zijn Amerikaanse 'fabeltjes' over natuur en zelfvoorziening hebben in elk geval heel wat pagina's wereldliteratuur opgeleverd. Zijn lyrische natuurbeschrijvingen zijn doorspekt met felle maatschappijkritiek. Hij gaat te keer tegen alles wat riekt naar beschaving, regering, industriële arbeid (slavernij) en economische vooruitgang. In Walden ontpopt Thoreau zich als een van de eerste ecologische anarchisten, ook al hoorde hij niet bij een beweging. Thoreau was bovenal een individualist en geloofde nauwelijks in collectieve oplossingen, omdat hij geen enkel vertrouwen stelde in zijn 'domme' democratische medemens. Hij was fel gekant tegen alle staatsbemoeienis en weigerde dan ook poll tax te betalen aan een democratische overheid die de slavernij in stand hield. Daardoor kwam hij een paar dagen in de gevangenis terecht, waar hij inspiratie opdeed voor zijn beroemde pamflet Resistance to Civil Government. In het gunstigste geval stelde hij alleen vertrouwen in goede buren en geloofde in het door anarchistische tijdgenoten, zoals Kropotkin, uitgedragen ideaal van de nobele en organische dorpsgemeenschap. Beschaafde dorpen met een geestelijk ontwikkelde bevolking en een cosmopolitische instelling. Een leuke hedendaagse uitwerking van dit nobele dorpsdenken is terug te vinden in het boekje Bolo'bolo van de Zwitserse schrijver P.M.
Maar aangezien die dorpen in zijn tijd niet bestonden moest Thoreau het allemaal zelf uitzoeken. In zijn streven naar een zo groot mogelijke autonomie ontwikkelde hij zich van lieverlee tot een handige doe-het- zelver en natuurkenner. Walden bevat een schat aan praktische informatie over ecologisch bouwen, eten, stoken en tuinieren. In het hoofdstuk The Beanfield lees je hoe Thoreau met volle overgave zijn eigen boontjes dopt. Het streven was louter gericht op eenvoud en soberheid. Met zijn experiment wilde hij aantonen dat een mens weinig nodig heeft. Met een simpele boshut, een visvijver en een moestuin kun je volgens Thoreau een heel eind komen. Alleen gaat dit sprookje in Europa natuurlijk allang niet meer op. Op het overbevolkte en vervuilde Oude Continent zijn de laatste mooie plekjes omgetoverd in natuurgebieden. En je moet van goeden huize komen om het buitenleven hier in alle vrijheid te kunnen verwezenlijken. Ook de Amerikaanse wildernis is niet meer wat ze geweest is, maar dat maakt Thoreau's aanklacht en experiment niet minder geloofwaardig. Want ook al was het vaak aanmodderen met die boontjes en waren Thoreau's landbouwpraktijken zeker geen overdonderend succes, zijn literaire overtuigingskracht houdt de Waldenmythe moeiteloos in stand.

Je hoeft geen new age hippie te zijn om Thoreau's Walden actueel te vinden. Het lezen van dit poëtische manifest is een verfrissende ervaring en buitengewoon inspirerend. Iedereen droomt wel eens van dat spreekwoordelijke hutje op de hei. En velen gaan dit experiment nog dagelijks aan, al is het soms tegen beter weten in. Er zijn heel wat gelukszoekers, 'travellers' en 'neo-ruralen' die de steden ontvluchten en op het Europese platteland een leuke Bolo (nobel dorp) opzoeken. In de grote steden wordt het gedachtengoed van Thoreau uitgedragen door krakers, autonomen en situationisten zoals de underground-filosoof Hakim Bey. Deze New Yorker is een pleitbezorger van een utopische tegencultuur, die wordt gekenmerkt door wat hij noemt "de verdwijning in Tijdelijke Autonome Zones". Alleen daar ben je onzichtbaar voor de gemediatiseerde spektakelmaatschappij en op veilige afstand van het 'nietsontziende en allesvervreemdende kapitalisme'. Thoreau en Bey pleiten voor een levensvatbaar escapisme. Hakim Bey pretendeert niet dat hij honderdvijftig jaar later met iets heel nieuws voor de dag komt. Volgens hem is ons post-industriële tijdperk louter een betreurenswaardige herhaling van de negentiende eeuw.
Terwijl de stoïcijnse Thoreau een Oosterse ascese voorstaat, propageert de epicuristische Bey eerder een subversief carnaval in geheime genootschappen. Hij roept op tot ludieke ecosabotage en poëtisch terrorisme (Loesje en Idea). Bey zoekt het postmoderne activisme in de intieme sfeer van de vriendenclub, terwijl de individualist Thoreau in wezen anti-sociaal is en in geen enkele gezamenlijke actie gelooft. Thoreau gelooft alleen in zijn eigen eenzaamheid en wil niet van anderen afhankelijk zijn. Maar tegelijkertijd is hij zeer gastvrij en wijdt hij in Walden niet alleen een belangrijk hoofdstuk aan zijn zorgvuldig gecultiveerde eenzaamheid, maar schrijft met evenveel gevoel over de graag geziene gasten en voorbijgangers. Als ze maar niet te lang blijven, want dan begin je elkaar al snel voor de voeten te lopen en verlies je door onderlinge irritaties het respect voor elkaar.

Thoreau legt zich toe op een vorm van home cosmography, zoals hij het noemt. Keep it simple and local is Thoreau's devies en blijf daarbij gewoon dichtbij huis. Waarom zou je verre reizen maken en drie keer per dag uitheemse spijzen eten, vraagt hij zich af. "Het is niet de moeite waard om de wereld rond te gaan en wilde katten te tellen in Zanzibar." Kijk gewoon eens goed om je heen. Er is in je eigen omgeving al genoeg te ontdekken. Een huis, een tuin, een vijver en een bos, en je hebt de hele wereld aan je voeten liggen.

Direct your eye right inward, and you'll find
A thousand regions in your mind
Yet undiscovered. Travel them and be
Expert in home-cosmography.

Dit is slechts een van de vele citaten uit Walden die de Amerikaanse milieubeweging in grote letters heeft ingelijst. En de ecologische slogan Think globally, act locally zou in Walden niet hebben misstaan. Thoreau was misschien geen groot romanschrijver, maar hij grossiert in prachtige passages, in een lyrische stijl die zijn werk tot mystieke en extatische hoogten brengt. Als je tenminste gevoelig bent voor zijn wat barokke en religieuze gevoelens en openstaat voor zijn maatschappijkritiek en wijze raad.
Voor esoterici is het 'mystieke' Waldenmeer een bron van zuiver inzicht en nieuw leven. Sommigen zien in Thoreau een veelzijdige yogi of een regelrechte brahma. Maar het boek heeft veel lagen en is ook voor de nietsvermoedende lezer toegankelijk. Het helpt misschien wel als je zelf ook een libertaire dromer bent en je niet makkelijk kunt schikken naar burgerstaat en borrelpraat, omdat je net als Thoreau een ander wijsje in je kop hebt. Je hoort een different drummer, zoals hij het in Walden zegt. En hij raadt iedereen aan om alleen op eigen muziek, en zeker niet naar andermans pijpen, te dansen. "Laat je leiden door je eigen dromen en leg zelfverzekerd de fundamenten onder je zelfgebouwde luchtkastelen." Dat is Thoreau ten voeten uit en Walden in een notendop.
Honderdvijftig jaar later is Walden een opsteker voor eigentijdse fatalisten en uitgebluste wereldverbeteraars. Van doorgedraaide Unabombers met hun anti-industriële manifesten tot en met ludieke Eurosaboteurs. Hoewel ikzelf de voorkeur geef aan de poëtische 'aanslagen' van Thoreau, waarbij waterlelies en bodemloze vijvers metaforische bommen onder het neoliberalisme zijn.
Home cosmography is een diepgravende huis-tuin-en-keukenfilosofie. Dus leg vandaag of morgen alvast de basis voor het zelf te bouwen zandkasteel. Maar blijf op veilige afstand van de branding en laat je niet opjutten of weerhouden door de 'natuurwetten' van de verzorgingsstaat.

Walden, Henry David Thoreau, Wordsworth ed. 1995
Walden and Resistance to Civil Government, Norton ed. 1992
De Tijdelijke Autonome Zone (TAZ) en Immediatistische essays, Hakim Bey, Ravijn 1994

Walden op Internet
http://www.ecotopia.org/ehof/thoreau
http://www.waldenfont.com/thorsoc.htm
gopher://gopher.vt.edu

© Hans Valkoff - Gepubliceerd met toelating van de auteur.
Oorspronkelijk opgenomen in Milieudefensie [Milieudefensie, september 1997].

 Afdrukbare layout
Laat me een boodschap achter

Laatste wijziging aan deze pagina: 17 november 2006